Léim chuig an ábhar
Ó Baoighill
Gaeilge English
Roghchlár

Tríd an Stair

Cad a bhí ag tarlú, cén fáth a raibh tábhacht leis, agus cén bhaint atá aige leis an ainm: amlíne a choinníonn fianaise agus léirmhíniú ar leith.

An scéal

c.1100–1250

Teaghlach de chuid Chineál Chonaill

Áiríonn Woulfe muintir Uí Bhaoighill i measc phríomhtheaghlaigh Chineál Chonaill, an dream a thug a n-ainm do Thír Chonaill, agus deir sé go raibh siad den fhréamh chéanna le hÓ Domhnaill agus Ó Dochartaigh. Is traidisiún ginealais é sin; ní féidir é a sheiceáil i bhfoinsí comhaimseartha.18,19Traidisiún

Is iad Annála Uladh a thugann an fhianaise is luaithe go raibh siad i lár pholaitíocht Thír Chonaill: i 1160 dhóigh Ua Baighill teach ar rí Chineál Chonaill, agus i 1203 maraíodh rí Thír Chonaill ag “Muinter Baighill”. Faoi 1206–07 feictear iad mar vasáil de chuid Uí Dhomhnaill.8,35

1247–1360

Taoisigh na dTrí Tuath

Ó 1247 go 1360 tugann na hAnnála “taoiseach na dTrí Tuath” ar Ó Baoighill. Cuireann Ó Donnabháin na Trí Tuatha in iarthuaisceart bharúntacht Chill Mhic Réanáin. Is anseo a fheictear muintir Uí Bhaoighill den chéad uair mar thaoisigh ar chríoch ainmnithe.2,44

Throid siad agus fuair siad bás taobh le hÓ Domhnaill: thit an Cammhuinealach Ó Baoighill leis ag an Éirne i 1247, agus thit Maol Ruanaidh agus roinnt eile den ainm le Dónall Óg Ó Domhnaill i 1281.2

“an Cammuinélach Ua Baoighill priomh-taoiseach na t-Trí t-Tuath”

“an Cammhuinealach Ó Baoighill, príomhthaoiseach na dTrí Tuath”

Annála Ríoghachta Éireann, 1247 [2]

Taispeáin ar an léarscáil

1343–1588

Tír Ainmhireach agus Baollaigh

I 1343 maraíodh Aindiles Ó Baoighill, “taoiseach Thíre Ainmireach”. Dar le Ó Donnabháin, ba é Tír Ainmhireach seanainm bharúntacht Bhaollaigh. Deir Woulfe agus Ó Donnabháin gur aistrigh an teaghlach ann nuair a ghlac Clann Mhic Suibhne na Trí Tuatha, ach ní insíonn na hAnnála cathain ná conas a tharla sé.2,44,18Léirmhíniú acadúil

Ó 1530 tá ainm na críche féin sna hAnnála: “tánaiste Bhaollaigh”. Seo an pointe ar a ndearnadh áit d’ainm an teaghlaigh: Críoch Bhaoigheallach, “tír Uí Bhaoighill”, a mhaireann i mbarúntacht Bhaollaigh go dtí an lá inniu.3,18,21

Taispeáin ar an léarscáil

1440–1611

Caisleáin agus reiligí

Bhí caisleán ag Ó Baoighill ag Baile Uí Bhaoighill ar chladach thuaidh Bhá Dhún na nGall, os comhair dhún Uí Dhomhnaill. Luann na hAnnála é i 1440, agus i 1601 tugadh “O’Boyle’s chief house” air. Cuireadh taoisigh an teaghlaigh i nDún na nGall “i n-othairlighe a shinnsior”.10,45,4

Bhí an t-eaglaiseach Niall Ó Baoighill ina easpag ar Ráth Bhoth ó 1591; bhí sé ina chónaí i gcaisleán Chill Toirise i 1601, agus cuireadh in Inis Caoil é i 1611.26,46,4

“a adhnacal co n-onoir i n-Dun na n-Gall i n-othairlighe a shinnsior”

“agus cuireadh go honórach i nDún na nGall é, in áit adhlactha a shinsear”

Annála Ríoghachta Éireann, 1591 [4]

Taispeáin ar an léarscáil

1592–1607

Cogadh na Naoi mBliana

Sa chogadh a chríochnaigh ord na nGael in Ulaidh, bhí muintir Uí Bhaoighill ar thaobh Uí Dhomhnaill. I 1592 thóg saighdiúirí Sasanacha seilbh ar Bhaile Uí Bhaoighill go dtí gur thiomáin Aodh Rua Ó Domhnaill amach iad; i 1600 gortaíodh Tadhg Óg Ó Baoighill go marfach ar ruathar Uí Dhomhnaill go Tuamhain.4,45

Fuair Tadhg Óg Ó Baoighill bás i mBealtaine 1607 in aice le Baile Uí Bhaoighill. I Meán Fómhair na bliana sin d’fhág na hIarlaí Éire, agus d’imigh an saol Gaelach a raibh muintir Uí Bhaoighill ina thaoisigh ann.4,24

Deir Woulfe gur scaipeadh muintir Uí Bhaoighill ar fud na hÉireann le linn chogaí Eilíse, ionas go raibh an t-ainm le fáil i mbeagnach gach contae faoi dheireadh an séú haois déag.18Léirmhíniú acadúil

1610–1650

An Phlandáil agus cailleadh na talún

Faoi Phlandáil Uladh tugadh Baollaigh d’fhothionóntaithe Albanacha. Ní bhfuair baintreach Uí Bhaoighill, Honora Bourke, ach úsáid saoil ar thart ar 400 acra, agus aistríodh a mac Toirdhealbhach go Cill Mhic Réanáin, áit ar thóg sé bábhún ag an bhFothair faoi 1619.49,47

In éirí amach 1641 ainmníonn finnéithe Protastúnacha Toirdhealbhach Rua Ó Baoighill i measc na reibiliúnach (líomhaintí iad sin, ní fíricí cruthaithe), agus coigistíodh a thailte ina dhiaidh sin.11,47

Taispeáin ar an léarscáil

1791–1931

Ainm sna taifid agus thar lear

Maireann an t-ainm sa riarachán: rinneadh barúntacht ar leith de Bhaollaigh i 1791, agus bhreac Suirbhéireacht Ordanáis 1835 Croich Uí Bhaoighill agus Baile Uí Bhaoighill. I 1901 bhí níos mó ná duine as gach triúr den ainm in Éirinn i nDún na nGall, dlúth sna Rosa agus i nGaoth Dobhair.12,1,13,57

Chuaigh fir den ainm go hAlbain gach séasúr, go Meiriceá agus go Londain, mar a d’inis Domhnall agus Pádraig Ó Baoighill do scéim Doegen sna 1930idí. I 1880 bhí thart ar 16,000 Boyle agus O’Boyle sna Stáit Aontaithe, trí cheathrú acu rugtha in Éirinn nó le tuismitheoir Éireannach.6,7,56

Ní chiallaíonn aon cheann de seo go dtagann gach Boyle inniu ó líne amháin; is minic a bhí teaghlaigh éagsúla den ainm, agus tá teaghlaigh Boyle de bhunadh eile in Albain agus i Sasana.18,59Léirmhíniú acadúil

Taispeáin ar an léarscáil

Saolta agus taifid

Amlíne

Tréimhsí:

Tír Chonaill Ghaelach

  1. 1099Faoin ainm féin

    An chéad Ua Baighill sna hAnnála

    Deir Annála Uladh gur ghlac Caencomhrac Ua Baighill easpagóideacht Ard Mhacha Domhnach Cincíse 1099; fuair sé bás i 1106. Is é seo an tagairt is luaithe don sloinne a aimsíodh, ach níl a fhios cén bhaint a bhí aige le muintir Uí Bhaoighill Thír Chonaill.8

  2. 1160–1203Faoin ainm féin

    I measc Chineál Chonaill

    I 1160 maraíodh Ua Canannáin, rí Chineál Chonaill, nuair a dhóigh Ua Baighill teach air, de réir Annála Uladh. I 1203 maraíodh Domhnall Carrach Ua Dochartaigh, rí Thír Chonaill, ag “Muinter Baighill”. Bhí muintir Uí Bhaoighill i lár pholaitíocht Thír Chonaill cheana féin.8

  3. 1193Faoin ainm féin

    Eochaidh Ó Baoighill

    Maraíodh Eochaidh Ó Baoighill ag Uí Fhiachrach, de réir Annála Uladh. Is é an chéad duine den ainm in Annála Ríoghachta Éireann freisin.8

  4. c.1206–1207Faoin ainm féin

    Faoi thiarnas Uí Dhomhnaill

    Sa chéad tagairt dá bhfuil againn, chreach Éigneachán Ó Domhnaill “lena vasáil Uí Bhaoighill”, dar le Foclóir Beathaisnéise na hÉireann. Ón tús, feictear muintir Uí Bhaoighill mar thaoisigh faoi thiarnas Uí Dhomhnaill i dTír Chonaill.35

  5. 1222Faoin ainm féin

    Tadhg Ó Baoighill agus Mór

    Fuair Tadhg Ó Baoighill bás, “sonus agus taca thuaisceart Éireann”, a bhronn seoda agus maoin ar aos dána. An bhliain chéanna fuair Mór, iníon Uí Bhaoighill agus bean Amhlaoibh Uí Bheolláin, bás; is í an fhoirm “inghean Uí Bhaoighill” atá san iontráil.2

  6. 1247Faoin ainm féin

    Príomhthaoiseach na dTrí Tuath

    Maraíodh Maoileachlainn Ó Domhnaill ag an Éirne i gcath in aghaidh Mhuiris Mac Gearailt, agus leis “an Cammhuinealach Ua Baoighill, príomhthaoiseach na dTrí Tuath”. Seo an chéad uair a luaitear Ó Baoighill mar thaoiseach ar chríoch ar leith.2

    Taispeáin ar an léarscáilDaoine

  7. 1281Faoin ainm féin

    Cath Dhísirt Dá Chríoch

    Nuair a maraíodh Dónall Óg Ó Domhnaill, thit roinnt de mhuintir Uí Bhaoighill leis: Maol Ruanaidh, taoiseach na dTrí Tuath; Ceallach mac Giolla Bhríde, a raibh cáil air as a fhéile le lucht léinn; agus Aindiles agus a mhac Dubhghall.2

    Taispeáin ar an léarscáilDaoine

  8. 1343Faoin ainm féin

    Taoiseach Thír Ainmhireach

    Le linn coimhlint faoi cheannas Uí Dhomhnaill, chabhraigh Dónall Dubh Ó Baoighill le hAonghus Ó Domhnaill Niall a chur as a thiarnas. I gcath Achadh Móna, maraíodh Aindiles Ó Baoighill, “taoiseach Thíre Ainmireach”, agus a mhac.2,34

    Tuilleadh

    Is í seo an t-aon iontráil sna hAnnála a ainmníonn Tír Ainmhireach. Dar le Ó Donnabháin, ba é seanainm bharúntacht Bhaollaigh é. Bhí Ó Baoighill fós ina “thaoiseach na dTrí Tuath” i 1360, mar sin is cosúil gur mhair an dá theideal le chéile ar feadh tamaill.2,44Léirmhíniú acadúil

    Taispeáin ar an léarscáilDaoine

  9. 1440Faoin ainm féin

    Caisleán Bhaile Uí Bhaoighill

    Ghabh mac le hÓ Domhnaill caisleán Bhaile Uí Bhaoighill nuair a fuair sé gan chosaint é, agus fuair sé “creach mhór airgid, éadaigh agus armúr” ann. Ghabh Ó Domhnaill arís é agus thug sé ar ais d’Ó Baoighill é.10,45

    Tuilleadh

    Bhí an caisleán ar chladach thuaidh Bhá Dhún na nGall, os comhair dhún Uí Dhomhnaill, taobh amuigh de Bhaollaigh. Sa Suirbhé Sibhialta (1654–56) ní raibh fágtha ach “ye old walls of ye Castle called Balliweill”.45,13

    Taispeáin ar an léarscáil

An 16ú haois

  1. 1530Faoin ainm féin

    Tánaiste Bhaollaigh

    Maraíodh Conchúr Óg Ó Baoighill, “tánaiste Bhaollaigh”, ar an Leacach ar an 6 Eanáir, ag clann Uí Bhaoighill féin. Faoin am seo tá ainm na críche, Baollaigh, sna hAnnála.3†

    Taispeáin ar an léarscáil

  2. 1532Faoin ainm féin

    Bean Uí Bhaoighill

    Fuair Máire, iníon Mhic Suibhne Fhánada agus bean Uí Bhaoighill, bás go tobann ar an 21 Aibreán i ndiaidh di titim dá capall ag doras a baile féin. Léiríonn an iontráil na ceangail phósta idir muintir Uí Bhaoighill agus Clann Mhic Suibhne.3

  3. 1591Faoin ainm féin

    Cur i nDún na nGall

    Fuair Toirdhealbhach Ruadh Ó Baoighill bás ina dhún féin. Deir na hAnnála gurbh é “an fear ba shuntasaí dá chine le fada”, agus gur cuireadh go honórach i nDún na nGall é “i n-othairlighe a shinnsior”. An bhliain chéanna ceapadh Niall Ó Baoighill ina easpag ar Ráth Bhoth.4,26

    Taispeáin ar an léarscáilDaoine

  4. 1592Faoin ainm féin

    Saighdiúirí i mBaile Uí Bhaoighill

    Chuaigh saighdiúirí Sasanacha a bhí ar ceathrú i mainistir Dhún na nGall go Baile Uí Bhaoighill, “caisleán ar imeall an chuain”, mar shíl siad go raibh siad slán ann. Thiomáin Aodh Rua Ó Domhnaill amach iad.4,45

    Taispeáin ar an léarscáil

  5. 1594–1603Cúlra

    Cogadh na Naoi mBliana

    Chuir Cogadh na Naoi mBliana, an briseadh i gCionn tSáile i 1601 agus Imeacht na nIarlaí i 1607 deireadh le hord na nGael in Ulaidh. Luaitear an t-easpag Niall Ó Baoighill sna hAnnála i 1597 i measc an dá easpag a bhí sa tír.24,4

  6. 1600–1601Faoin ainm féin

    Cogadh agus caisleáin

    Ar ruathar Uí Dhomhnaill go Tuamhain i 1600, gortaíodh Tadhg Óg Ó Baoighill go marfach trí thimpiste ag a lucht leanúna féin, agus cuireadh i nDún na nGall é. I 1601 thug páipéar stáit “O’Boyle’s chief house” ar Bhaile Uí Bhaoighill, agus bhí an t-easpag Ó Baoighill ina chónaí i gCill Toirise.4,45,46

    Taispeáin ar an léarscáil

An 17ú haois

  1. 1607Faoin ainm féin

    Baile Uí Bhaoighill

    Ar an 3 Bealtaine fuair Tadhg Óg Ó Baoighill bás i nDroim Arc “lá taobh Baile Uí Bhaoighill” agus cuireadh i nDún na nGall é. Is í an iontráil seo díreach roimh Imeacht na nIarlaí sna hAnnála.4

    Daoine

  2. 1611Faoin ainm féin

    An t-easpag deireanach

    Fuair Niall Ó Baoighill, easpag Ráth Bhoth, bás i nGleann Eidhnighe ar an 6 Feabhra agus cuireadh in Inis Caoil é. Glaonn Donagh Mooney air an t-easpag deireanach i Ráth Bhoth.4,5

    Taispeáin ar an léarscáilDaoine

  3. 1610–1619Faoin ainm féin

    An Phlandáil

    Tugadh réimse Bhaollaigh d’fhothionóntaithe Albanacha. Ní bhfuair Honora Bourke, baintreach Uí Bhaoighill, ach úsáid saoil ar thart ar 400 acra. Aistríodh a mac, Toirdhealbhach, go Cill Mhic Réanáin le thart ar 2,000 acra, agus faoi 1619 bhí bábhún agus teach cloiche tógtha aige ag an bhFothair.49,47

    Tuilleadh

    Faoin bPlandáil freisin, tugadh tailte Bhaile Uí Bhaoighill do Patrick Vans i 1610, agus i 1611 thóg Paul Gore “a fair stone house … out of the ruins of O’Boyle’s old castle”.45,49

    Taispeáin ar an léarscáil

  4. 1641Faoin ainm féin

    Myntro-iboill

    Breacann ionchoisne an logainm in aice leis an gClochán Liath mar Myntro-iboill: an fhoirm is sine atá ag logainm.ie de Chroich Uí Bhaoill, “croch Uí Bhaoill”.1

    Taispeáin ar an léarscáil

  5. 1641–1643Faoin ainm féin

    Teistiméireachtaí 1641

    In éirí amach 1641, ainmníonn finnéithe Protastúnacha “Tirlogh Roe o Boyle” agus a mhac agus a dheartháir i measc na reibiliúnach. Líomhaintí iad seo ó dhaoine a bhí ag fulaingt sa chogadh, ní fíricí cruthaithe. Coigistíodh tailte Uí Bhaoighill ag an bhFothair ina dhiaidh sin.11,47

    Taispeáin ar an léarscáil

  6. 1649Faoin ainm féin

    “Uasal as Dún na nGall”

    Le linn chogaí na 1640idí, shínigh an t-easpag Heber MacMahon agus Toirdhealbhach Ó Baoighill, “uasal as Dún na nGall”, ailt chomhaontaithe leis na ríogaithe ar an 20 Deireadh Fómhair 1649.36

1700–1900

  1. 1791Faoin ainm féin

    Barúntacht Bhaollaigh

    Roinn Acht de chuid Pharlaimint na hÉireann barúntacht Bhaollaigh agus Bhanbhach. Bhí Teampall Cróine, Leitir Mhic an Bhaird agus cuid d’Inis Caoil sa bharúntacht nua Bhaollaigh: maireann ainm na críche sa riarachán go dtí an lá inniu.12

    Taispeáin ar an léarscáil

  2. 1835Faoin ainm féin

    Suirbhéireacht Ordanáis

    Agus é ag obair do Shuirbhéireacht Ordanáis na hÉireann, scríobh Seán Ó Donnabháin Croich Uí Bhaoighill in aice leis an gClochán Liath, agus Baile Uí Bhaoighill, “O’Boyle’s town”, in aice le Dún na nGall. D’inis fear áitiúil darbh ainm Patrick O’Boyle don suirbhé go raibh an t-ainm “truaillithe go Ballyweel”.1,13

    Taispeáin ar an léarscáil

  3. 1890Faoin ainm féin

    273 breith

    Cláraíodh 273 breith faoin ainm Boyle in Éirinn i 1890, 189 acu i gCúige Uladh. I nDún na nGall bhí Boyle cothrom tríú i measc na sloinnte, i ndiaidh Gallagher agus Doherty, de réir thuarascáil Robert Matheson.58

Ré an daonáirimh agus na hathbheochana

  1. 1901–1911Faoin ainm féin

    Duine as gach triúr i nDún na nGall

    Cláraíodh thart ar 11,800 duine faoin ainm sna daonáirimh, agus bhí níos mó ná duine as gach triúr acu i nDún na nGall. I 1911 scríobh 107 duine an t-ainm i nGaeilge, cé nach raibh foirm Ghaeilge ar fáil.57,38

    Taispeáin ar an léarscáil

  2. 1923Faoin ainm féin

    Sloinnte Gaedheal is Gall

    D’fhoilsigh an tAthair Pádraig Woulfe Sloinnte Gaedheal is Gall, an saothar tagartha a thugann an fhoirm Ó Baoighill, a brí agus cuntas ar Chríoch Bhaoigheallach.18

  3. 1926Faoin ainm féin

    Daonáireamh an tSaorstáit

    I gcéad daonáireamh an tSaorstáit, an chéad cheann a raibh foirm Ghaeilge ann, scríobh 168 duine an t-ainm i nGaeilge: Ó Baoighill, Ní Bhaoighill nó Uí Bhaoighill. Bhí 143 acu i nDún na nGall.57,37

  4. 1928–1931Faoin ainm féin

    Guthanna ar dhiosca

    Thaifead scéim Doegen Acadamh Ríoga na hÉireann Domhnall Ó Baoighill ón gClasaidh ag insint scéil agus Pádraig Ó Baoighill ó Leitir Catha ag gabháil amhrán. Is féidir éisteacht leo fós.6,7

    Daoine

  5. 1954Faoin ainm féin

    Míle leathanach scéalta

    Thosaigh Seán Ó hEochaidh de chuid Choimisiún Béaloideasa Éireann ag scríobh síos scéalta Mhicí Sheáin Néill Uí Bhaoill i Rann na Feirste; bhí níos mó ná míle leathanach aige sa deireadh.29

    Daoine

Ní chruthaíonn an sloinne céanna ann féin gur den líne theaghlaigh chéanna sibh.