Daoine agus Scéalta

Rugadh Aindrias Ó Baoighill i Maol na Mine Beag in aice leis na Gleanntaí. Ceapadh é ina mhúinteoir taistil de chuid Chonradh na Gaeilge i 1905, agus mhúin sé Gaeilge i bhFánaid, i gCarn Domhnach agus i nGleann Fhinne. Sna 1920idí rinneadh cláraitheoir breitheanna, póstaí agus básanna de i Srath an Urláir.^27,28

Scríobh sé Sgéilíní na Finne, An Dílidhe agus An tAiridheach, agus d’aistrigh sé Lorna Doone, Silas Marner agus An Úir Dhubh go Gaeilge. Ó 1949 go dtí a bhás, scríobh sé colún míosúil ar nuacht Thír Chonaill in An tUltach faoin ainm cleite “Fiach Fánach”.^27,28

Easaontaíonn na foinsí faoi roinnt pointí: cé acu ar chainteoir dúchais é nó nár chainteoir dúchais é, áit dhúchais a mháthar, agus dáta An Dílidhe (1930 nó 1932).

Áiríonn ainm.ie Micí Sheáin Néill i measc na scéalaithe ba mhó i Rann na Feirste sa dara leath den fhichiú haois. Scéalaí ab ea a athair agus a sheanathair roimhe. Ag sé bliana déag d’aois chuaigh sé go hAlbain ag obair lena athair.²⁹

Ó 1954 i leith, scríobh Seán Ó hEochaidh de chuid Choimisiún Béaloideasa Éireann níos mó ná míle leathanach síos uaidh. Bhuaigh a neacht, Bidí Ní Bhaoill (c.1928–1991), agus a hiníon siúd duaiseanna scéalaíochta an Oireachtais.^29,30

Taifeadadh Domhnall Ó Baoighill do scéim Doegen Acadamh Ríoga na hÉireann ag insint an scéil “Feardhomhain”. Ar a fhoirm, dúirt sé gur fhan sé sa Chlasaidh go dtí go raibh sé 18, go ndeachaigh sé go hAlbain gach séasúr go dtí 24, go raibh sé i Meiriceá go dtí 29, agus go ndeachaigh sé go Londain gach séasúr ar feadh naoi mbliana sular shocraigh sé sa bhaile.⁶

Ba í an Ghaeilge a mháthairtheanga. D’fhoilsigh Énrí Ó Muirgheasa agus Edmund Curtis scéalta a fuair siad uaidh. Chuaigh triúr dá sheachtar mac go Philadelphia idir 1923 agus 1925.^6,32

Bhí sé 68 nuair a taifeadadh é ach 77 nuair a fuair sé bás i 1941, mar sin níl bliain a bhreithe cinnte.

Éist leis an taifeadadh (doegen.ie)

Chan Pádraig Ó Baoighill cúig amhrán do scéim Doegen, “An draighneán donn” ina measc. Rugadh é i Loch an Iúir. De réir a fhoirme, chuaigh sé go hAlbain gach séasúr ó bhí sé 16, agus chaith sé ó 21 go 32 bliain d’aois i Meiriceá sular shocraigh sé i Leitir Catha mar fheirmeoir.^7,33

Tuairim de chuid Uí Dhuibhín is ea a thuismitheoirí (“is cosúil”), agus tugtar 67 nó 71 mar a aois ag a bhás.

Éist leis na taifeadtaí (doegen.ie)

Ceapadh Niall Ó Baoighill ina easpag ar Ráth Bhoth i 1591. Luann Annála Ríoghachta Éireann é i 1597 i measc an dá easpag a bhí sa tír an uair sin. Fuair sé bás i nGleann Eidhnighe ar an 6 Feabhra 1611 agus cuireadh in Inis Caoil é.^26,4

Deir stair na bProinsiasach le Donagh Mooney gurbh é an t-easpag deireanach i Ráth Bhoth é. Sa téacs Gaeilge de na hAnnála, litrítear a shloinne “Ó Buidhill”.^5,4

Taispeáin ar an léarscáil

Luann Annála Ríoghachta Éireann taoisigh den ainm arís agus arís eile: an Cammhuinealach Ó Baoighill, “príomhthaoiseach na dTrí Tuath”, a maraíodh i 1247; Maol Ruanaidh, taoiseach na dTrí Tuath, a maraíodh i 1281; agus Aindiles, “taoiseach Thíre Ainmireach”, a maraíodh i 1343.²

Fuair Toirdhealbhach Ruadh Ó Baoighill bás ina dhún féin i 1591 agus cuireadh i nDún na nGall é “i n-othairlighe a shinnsior”. I 1607, cúpla mí roimh Imeacht na nIarlaí, fuair Tadhg Óg Ó Baoighill bás i nDroim Arc “lá taobh Baile Uí Bhaoighill”.⁴

Taispeáin ar an léarscáil