Na hÁiteanna
Tá an t-ainm breactha ar léarscáil iarthar Dhún na nGall. Siúil na críocha, na logainmneacha agus na láithreacha a bhaineann leis, tréimhse ar thréimhse.
An raibh críoch ag muintir Uí Bhaoighill?
Bhí. Tugann na hAnnála “taoiseach na dTrí Tuath” ar Ó Baoighill ó 1247 go 1360, agus “taoiseach Thíre Ainmireach” i 1343. Ó 1530 i leith, tá “tánaiste Bhaollaigh” ann: ainm na barúntachta.2,3
Críoch Bhaoigheallach, “tír Uí Bhaoighill”, a tugadh ar an gcríoch thiar sin, ainm a mhaireann, athraithe go mór, i mbarúntacht Bhaollaigh. Deir Joyce freisin gur ó thír Uí Bhaoighill a tháinig ainm na barúntachta.18,21,22
Tuilleadh
Deir Woulfe agus Ó Donnabháin gur aistrigh muintir Uí Bhaoighill ó na Trí Tuatha go Tír Ainmhireach nuair a tháinig Clann Mhic Suibhne. Ní insíonn na hAnnála cathain ná conas a tharla sé sin, agus ní luaitear “Mac Suibhne na dTuath” go dtí thart ar 1540. Níl teorainneacha na gcríoch daingnithe; ní léiríonn an léarscáil ach ceantair ghinearálta.18,44,3Léirmhíniú acadúil
Cad é Croich Uí Bhaoill?
In aice leis an gClochán Liath, i bparóiste Theampall Cróine, tá baile fearainn agus sliabh darb ainm Croich Uí Bhaoill (Crohyboyle), “croch Uí Bhaoill”, dar le logainm.ie.1
Tuilleadh
Tá sé ina Myntro-iboill i dtaifead ó 1641, agus scríobh Seán Ó Donnabháin Croich Uí Bhaoighill air don tSuirbhéireacht Ordanáis i 1835. Luann Séamus Ó Grianna “sliabh Chroch Uí Bhaoighill” in An Clár is an Fhoireann (1955). Níl sé taifeadta cén fáth a bhfuil croch san ainm.1
Rugadh an t-úrscéalaí Tadhg Ó Rabhartaigh (1909–1982), údar Mian na Marbh, i gCroich Uí Bhaoill.31
Gach áit ar an léarscáil
Críocha (neamhchruinn), neamhchruinn
Baollaigh / Críoch Bhaoigheallach
Barúntacht Bhaollaigh, a ainmníodh as críoch Uí Bhaoighill. Dar le Woulfe, Críoch Bhaoigheallach a tugadh ar an gcríoch. Luann na hAnnála “tánaiste Bhaollaigh” i 1530. Ionad lipéid é an marcóir, ní teorainn.18,21,3,41
Críocha (neamhchruinn), neamhchruinn
Na Trí Tuatha
Tugann na hAnnála “taoiseach na dTrí Tuath” ar Ó Baoighill idir 1247 agus 1360. Cuireann Ó Donnabháin in iarthuaisceart bharúntacht Chill Mhic Réanáin iad. Níl a suíomh cruinn daingnithe; ceantar ginearálta amháin atá sa mharcóir.2,44,18
Críocha (neamhchruinn), neamhchruinn
Tír Ainmhireach
Maraíodh Aindiles Ó Baoighill, “taoiseach Thíre Ainmireach”, i gcath Achadh Móna i 1343, de réir na nAnnála. Dar le Ó Donnabháin, ba é Tír Ainmhireach seanainm bharúntacht Bhaollaigh. Níl a teorainneacha daingnithe; tá an marcóir neamhchruinn.2,44,18
Logainmneacha
Croich Uí Bhaoill (Crohyboyle)
Baile fearainn agus sliabh gar don Chlochán Liath. “Croch Uí Bhaoill” an míniú a thugann logainm.ie. Myntro-iboill i 1641; Croich Uí Bhaoighill ag Ó Donnabháin i 1835. Is é lárphointe an bhaile fearainn de réir logainm.ie an marcóir.1
Áiteanna doiciméadaithe
Caisleán Bhaile Uí Bhaoighill
Láithreán chaisleán Uí Bhaoighill ar chladach thuaidh Bhá Dhún na nGall, os comhair dhún Uí Dhomhnaill. Luann na hAnnála é i 1440, 1592 agus 1607; i 1601 tugadh “O’Boyle’s chief house” air. I 1611 tógadh teach as fothracha an chaisleáin. Níl rian de le feiceáil inniu. Taobh amuigh de Bhaollaigh atá sé, i mBaghaineach.10,4,45,13
Áiteanna doiciméadaithe
Cill Toirise
Caisleán i mBaollaigh. Sa bhliain 1601 bhí an t-easpag Ó Baoighill ina chónaí ann, de réir na bpáipéar stáit a luann Seirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta.46
Áiteanna doiciméadaithe
An Fhothair (Faugher)
Le linn Phlandáil Uladh, aistríodh oidhre Uí Bhaoighill as Baollaigh: fuair Toirdhealbhach Rua Ó Baoighill thart ar 2,000 acra i gCill Mhic Réanáin i 1611, agus faoi 1619 bhí bábhún agus teach cloiche tógtha aige anseo. Coigistíodh na tailte tar éis 1641.47,49
Comhthéacs
Dún Loch an Dúin
Cathair chloiche a dtugtar “The Bawan”, “Doon Fort” nó “O Boyle’s Fort” uirthi go háitiúil. Ní deir taifead na séadchomharthaí gur áras de chuid Uí Bhaoighill a bhí ann; ainm amháin atá ann.48
Logainmneacha
Mullán Tí Uí Bhaoill (Mullantiboyle)
Baile fearainn i gCeall Bheag Íochtarach. Mhínigh Ó Donnabháin “Mullan Toighe Bhuighill” i 1835 mar “hill-top of Boyle’s house”, barr an chnoic ag teach Uí Bhaoighill.9
Logainmneacha
Oileán Uí Bhaoill
Oileán i dTulach Uí Bheigile (Boyle’s Island), mar atá sé ar logainm.ie.14
Logainmneacha
Ailt Uí Bhaoill
Gné bheag sa Ghaeltacht i dTulach Uí Bheigile; Altanyweel an leagan Béarla, a thaispeánann an fhuaim áitiúil -yweel.15
Logainmneacha
Mín Uí Bhaoill
Fo-bhaile fearainn i gCroithlí, mar atá sé ar logainm.ie.16
Áiteanna doiciméadaithe
Inis Caoil
Oileán taoide i mBá Ghaoth Beara le láithreán mainistreach luath. De réir na nAnnála, cuireadh Niall Ó Baoighill, easpag Ráth Bhoth, anseo i 1611.4,22,25
Comhthéacs
Dún na nGall
Lárionad chumhacht Uí Dhomhnaill. De réir na nAnnála, cuireadh Toirdhealbhach Ruadh Ó Baoighill “i n-othairlighe a shinnsior” i nDún na nGall i 1591, agus Tadhg Óg Ó Baoighill ann i 1607.4,20
Comhthéacs, neamhchruinn
Na Rosa
Sna Rosa agus i nGaoth Dobhair a bhí an t-ainm dlúth i ndaonáirimh 1901–1926: Anagaire, an Rutland agus Machaire Chlochair a bhí ar bharr an liosta. Ceantar ginearálta atá sa mharcóir.22,57
Seanléarscáileanna
Níor geoileagadh seanléarscáil ar bith don suíomh seo, mar sin taispeántar seanléarscáileanna mar íomhánna sna Taifid Stairiúla seachas iad a leagan ar an léarscáil nua. Taifid
